समास म्हणजे काय ?

समास म्हणजे शब्दांची काटकसर करून एकच जोडशब्द तयार करण्याची प्रक्रिया होय. बोलण्याच्या ओघात आपण 'बटाटे घालून तयार केलेला वडा' असे न म्हणता थेट 'बटाटेवडा' म्हणतो, यालाच व्याकरणामध्ये 'समास' असे म्हणतात. 

समासात कमीत कमी दोन शब्द (पदे) एकत्र येतात. त्यातील कोणत्या पदाला जास्त महत्त्व आहे, त्यावरून समासाचे चार मुख्य प्रकार पडतात: 

१. अव्ययीभाव समास (प्रथम पद प्रधान)

ज्या समासात पहिले पद महत्त्वाचे असते आणि तो संपूर्ण शब्द क्रियाविशेषणासारखा काम करतो, त्याला 'अव्ययीभाव समास' म्हणतात. 

वैशिष्ट्ये: शब्दाच्या सुरुवातीला आ, यथा, प्रति, दर, बे, बिन यांसारखे उपसर्ग असतात.

उदाहरणे:

आजन्म: जन्मापासून.

यथाशक्ती: शक्तीप्रमाणे.

प्रतिदिन: प्रत्येक दिवशी.

बिनधोक: धोक्याशिवाय.

२. तत्पुरुष समास (द्वितीय पद प्रधान)

ज्या समासात दुसरे पद अर्थाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असते, त्याला 'तत्पुरुष समास' म्हणतात. विग्रह करताना विभक्ती प्रत्ययांचा वापर करावा लागतो. 

उपप्रकार व उदाहरणे:

विभक्ती तत्पुरुष: सुखप्राप्त (सुखाला प्राप्त), क्रीडांगण (क्रीडेसाठी अंगण).

कर्मधारय समास: दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा) असतात. उदा. रक्तचंदन (रक्तासारखे तांबडे चंदन), महादेव (महान असा देव).

द्विगु समास: पहिले पद 'संख्यावाचक' असते. उदा. नवरात्र (नऊ रात्रींचा समूह), त्रिभुवन (तीन भुवनांचा समूह). 

३. द्वंद्व समास (दोन्ही पदे प्रधान)

ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने समान महत्त्वाची असतात, त्याला 'द्वंद्व समास' म्हणतात. 

उपप्रकार व उदाहरणे:

इतरेतर द्वंद्व: विग्रह करताना 'आणि', 'व' चा वापर होतो. उदा. आई-वडील (आई आणि वडील), स्त्री-पुरुष.

वैकल्पिक द्वंद्व: विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा' चा वापर होतो. उदा. खरेखोटे (खरे किंवा खोटे), पापपुण्य.

समाहार द्वंद्व: पदांच्या अर्थाशिवाय त्यातील जातीच्या इतर वस्तूंचाही समावेश होतो. उदा. चहापाणी (चहा, पाणी व फराळाचे इतर पदार्थ), केर-कचरा. 

४. बहुव्रीहि समास (दोन्ही पदे अप्रधान - तिसऱ्याच पदाचा बोध)

ज्या समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून त्यावरून तिसऱ्याच व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होतो, त्याला 'बहुव्रीहि समास' म्हणतात. 

उदाहरणे:

नीलकंठ: निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो (शंकर).

गजानन: गजाचे (हत्तीचे) आहे आनन (मुख) ज्याला असा तो (गणपती).

चक्रपाणी: चक्र आहे पाण्यात (हातात) ज्याच्या असा तो (विष्णू).

लक्ष्मीकांत: लक्ष्मी आहे कांता (पत्नी) ज्याची असा तो (विष्णू).